Το τραύμα και η θεραπεία

Δεν ζω στη Μήλο. Ωστόσο, στην εποχή όπου η πληροφορία ρέει αδιάκοπα και οι δεσμοί δεν ορίζονται μόνο από τη φυσική παρουσία, οι αποστάσεις αίρονται ή, συχνά, μετασχηματίζονται.

Η γνώση, και η διαρκής επαφή, μέσω των αλλεπάλληλων πληροφοριών, με τα γεγονότα συγκροτούν έναν άλλο τρόπο εγγύτητας. Υπάρχουν στιγμές που η απόσταση προσφέρει και κάτι ακόμη, καθαρότερη ματιά. Μια οπτική λιγότερο εγκλωβισμένη στην ένταση της καθημερινής τριβής, λιγότερο επιρρεπή στη στιγμιαία φόρτιση, περισσότερο διαθέσιμη στη σύνθεση και σίγουρα πιο νηφάλια.

Και σε ζητήματα που αφορούν το μέλλον ενός τόπου, η νηφαλιότητα δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση. Όλες οι απόψεις είναι σεβαστές, ακόμη και εκείνες που εκφράζονται με έντονο συναισθηματισμό. Το συναίσθημα είναι ανθρώπινο και συχνά πηγάζει από πραγματικές αιτίες. Αν, όμως, θέλουμε να αντιμετωπίσουμε το μέλλον και όχι απλώς να το φοβηθούμε ή να το καταγγείλουμε, ο μόνος δρόμος είναι ο πραγματισμός.

Η αναγνώριση των δεδομένων, των ορίων και των πραγματικών επιλογών που έχουμε μπροστά μας. Από αυτή τη θέση γράφεται το παρόν κείμενο.

Η Μήλος, νησί σμιλεμένο από το ηφαίστειο και τον χρόνο, δεν είναι απλώς ένας τουριστικός προορισμός. Είναι ένα τοπίο μνήμης, ένα αρχείο φυσικών σχηματισμών, ανθρώπινων ιχνών και κοινωνικών ισορροπιών που διαμορφώθηκαν στον χρόνο. Από αυτόν τον τόπο αναδύθηκε και ένα από τα ισχυρότερα παγκόσμια σύμβολα ομορφιάς, η Αφροδίτη της Μήλου.

Όχι ως διακοσμητικό εύρημα, αλλά ως μαρτυρία μέτρου, αρμονίας και διάρκειας. Η ομορφιά της δεν βρίσκεται στην υπερβολή, αλλά στην ισορροπία. Όχι στην επίδειξη, αλλά στη σιωπηλή δύναμη της μορφής. Αυτή η αισθητική αρχή είναι εγγεγραμμένη στον ίδιο τον τόπο και στη συνείδησή μας.

Παράλληλα, η Μήλος είναι τόπος παραγωγής με μακρά και ουσιαστική συμβολή στον εξορυκτικό τομέα της χώρας και με τη γεωθερμία ένα υπαρκτό δυναμικό σε αναμονή.

Η ιστορία της δείχνει ότι η αξιοποίηση των πόρων δεν είναι ξένη προς τη συλλογική συνείδηση. Το ζήτημα ήταν πάντοτε το μέτρο και η ανταποδοτικότητα. Όταν η ανάπτυξη, τουριστική ή παραγωγική, επιταχύνεται χωρίς μέτρο, το ρήγμα που ανοίγει δεν είναι μόνο χωρικό ή περιβαλλοντικό. Είναι συγχρόνως ψυχικό, πολιτισμικό και εν τέλει κοινωνικό. Αυτό το ρήγμα είναι το τραύμα. Το τραύμα δεν προκύπτει από την αλλαγή καθαυτή, αλλά από την αλλαγή που επιβάλλεται χωρίς συναίνεση, χωρίς σχέδιο και χωρίς πραγματισμό. Είτε πρόκειται για μαζική ανέγερση ξενοδοχειακών μονάδων είτε για άλλες μορφές εκμετάλλευσης που υπερβαίνουν την κλίμακα του τόπου και τις αντοχές του, η διαδικασία λειτουργεί ως βίαιη τομή σε ένα οικοσύστημα, φυσικό και κοινωνικό, που δεν προλαβαίνει να αμυνθεί. Η αιτία του τραύματος είναι συγκεκριμένη.

Ένας στενός οικονομισμός που αναγάγει την αξία του τόπου σε άθροισμα τετραγωνικών, κλινών, τόνων ή αποδόσεων. Σε αυτό το πλαίσιο, το τοπίο μετατρέπεται σε εμπόρευμα, η θέα σε προϊόν και η σιωπή σε χαμένη ευκαιρία. Η ανάπτυξη παρουσιάζεται ως μονόδρομος, ενώ κάθε αντίρρηση στιγματίζεται ως οπισθοδρόμηση.

Όμως καμιά εκμετάλλευση δεν είναι ουδέτερη. Παράγει νικητές και ηττημένους, μετατοπίζει πληθυσμούς, αναδιατάσσει την εργασία, πιέζει τις υποδομές και αλλοιώνει την καθημερινότητα.

Η Μήλος το γνωρίζει αυτό ήδη από την εξορυκτική της εμπειρία. Εκεί όπου υπήρξαν σαφείς κανόνες, εποπτεία και ανταποδοτικά οφέλη προς τον τόπο και τους κατοίκους, η συνύπαρξη ήταν αμοιβαία επιθυμητή και εφικτή.

Εκεί όπου το μέτρο χάθηκε, χάθηκε και η ταύτιση. Η αυστηρή αντικειμενικότητα επιβάλλει να αναγνωρίσουμε ότι η κάθε επένδυση δεν είναι εξ ορισμού κακή. Δημιουργεί θέσεις εργασίας, εισόδημα και προοπτική. Το ίδιο ισχύει για την εξόρυξη, την ενέργεια και, εν δυνάμει, τη γεωθερμία.

Όμως χωρίς σαφές χωροταξικό και θεσμικό πλαίσιο, χωρίς δεσμευτικούς περιβαλλοντικούς όρους και χωρίς ουσιαστική συμμετοχή και συναίνεση της τοπικής κοινωνίας, κάθε μορφή αξιοποίησης μετατρέπεται σε επιβολή. Και η επιβολή γεννά ακόμη ένα τραύμα. Το τραύμα δεν μετριέται μόνο σε αλλοιωμένα τοπία ή χαμένα μονοπάτια. Μετριέται στη διάρρηξη της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς, προς τις διαδικασίες που δεν διαφωτίζουν, προς ένα μέλλον που μοιάζει προαποφασισμένο.

Οι κάτοικοι αισθάνονται θεατές στον ίδιο τους τον τόπο. Αυτή η αποξένωση είναι βαθιά πολιτική. Κι άλλο τραύμα. Φιλοσοφικά, το ζήτημα αφορά τη σχέση μας με τον τόπο ως οίκο και όχι ως αποθήκη πόρων. Ο τόπος μπορεί να παράγει πλούτο, αλλά μόνο όταν αυτός ο πλούτος επιστρέφει με σαφή, δίκαιο και μετρήσιμο τρόπο στην τοπική κοινωνία.

Σε υποδομές, σε περιβαλλοντική αποκατάσταση, σε ποιότητα ζωής για όλους. Όταν ο οίκος παύει να προστατεύεται, η κοινότητα παύει να αναγνωρίζει τον εαυτό της. Αυτό είναι το βαθύτερο τραύμα. Η θεραπεία του τραύματος δεν είναι η άρνηση της τουριστικής ανάπτυξης ούτε η άρνηση των εκμεταλλεύσεων. Είναι η αποκατάσταση του μέτρου και των αντιδώρων.

Με αυστηρό χωροταξικό σχεδιασμό, με ανώτατα όρια που σέβονται τη φέρουσα ικανότητα του νησιού, διαφάνεια στις αδειοδοτήσεις, πραγματική περιβαλλοντική αξιολόγηση και ουσιαστική διαβούλευση με την κοινωνία. Επιπλέον, μετατόπιση του μοντέλου. Από τη λογική της μέγιστης και άμεσης απόδοσης στη λογική της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας. Είτε μιλάμε για τουρισμό, είτε για εξόρυξη, είτε για ενέργεια, η προστασία του τοπίου και της κοινωνικής συνοχής δεν είναι εμπόδιο στην οικονομία, είναι προϋπόθεση για τη διάρκειά της.

Τέλος, θεραπεία σημαίνει λογοδοσία. Όταν οι αποφάσεις εξηγούνται, όταν τα δεδομένα δημοσιοποιούνται και όταν τα οφέλη και τα κόστη κατανέμονται δίκαια, το τραύμα, ακόμη κι αν δεν εξαφανίζεται, παύει να βαθαίνει. Και εδώ αξίζει μια τελευταία εικόνα.

Οι Κατακόμβες της Μήλου δεν είναι απλώς υπόγειοι χώροι ταφής. Είναι τόποι μνήμης, σιωπής και ορίου. Υπενθυμίζουν ότι κάτω από την επιφάνεια υπάρχει πάντα βάθος και ότι κάθε κοινωνία που ξεχνά τα όριά της κινδυνεύει να θαφτεί μέσα στις ίδιες της τις επιλογές. Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να μετατραπεί ολόκληρη η Μήλος σε μια Κατακόμβη του ίδιου της του εαυτού, αλλά να παραμείνει ένας ζωντανός τόπος, όπου η μνήμη, το μέτρο και η ομορφιά, όπως εκείνη της Αφροδίτης, συνυπάρχουν με τη ζωή και το μέλλον.

Το ερώτημα δεν είναι αν η Μήλος θα αλλάξει. Σίγουρα έχει ήδη αλλάξει και σίγουρα θα αλλάξει κι άλλο. Το ερώτημα είναι αν η αλλαγή θα γίνει με μνήμη ή με λήθη, με μέτρο ή με εξάντληση.

Το τραύμα μένει όταν η αιτία του επαναλαμβάνεται. Η θεραπεία αρχίζει όταν ο τόπος αντιμετωπίζεται όχι ως ευκαιρία εκμετάλλευσης χωρίς όρια, αλλά ως κοινό αγαθό που απαιτεί φροντίδα και δίκαιη ανταπόδοση.