Ανανεώσιμες πηγές στα νησιά μας-Ποιοι κερδίζουν και ποιοι χάνουν

Γράφει ο Σοφικίτης Θεμιστοκλής – Εκπαιδευτικός Τεχνολόγος Ηλεκτρολόγος & Ενεργειακός Μηχανικός

Φίλες και φίλοι νησιώτες,

Στο κείμενο που ακολουθεί θα επιχειρήσουμε να δείξουμε την πραγματική διάσταση ενός σοβαρού ζητήματος που αφορά πολλά από τα νησιά των Κυκλάδων και την Μήλο. Τα τελευταία χρόνια γίνεται προσπάθεια για την ανάπτυξη των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας σε εθνική εμβέλεια. Σε αυτά τα πλαίσια υπάρχει έντονο ενδιαφέρον από εταιρείες για εγκατάσταση μεγάλων αιολικών πάρκων στα νησιά. Στη Μήλο εκτός από αιολικό πάρκο με 80 ανεμογεννήτριες σχεδιάζεται επιπλέον η εγκατάσταση μεγάλης μονάδας παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας ισχύος 120MW από γεωθερμία υψηλής θερμοκρασίας. Προς το παρόν έχουν υποβληθεί στην Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας (ΡΑΕ) οι σχετικές αιτήσεις για άδειες παραγωγής. Δεν γνωρίζουμε πότε και ποιές από αυτές τις άδειες θα εγκριθούν, και με ποιά κριτήρια θα γίνει η αξιολόγηση. Πάντως η διαδικασία θα επιταχυνθεί  λόγω της διασύνδεσης των νησιών με το ηπειρωτικό δίκτυο, έργο που βρίσκεται σε φάση σχεδιασμού και θα υλοποιηθεί τα επόμενα χρόνια. Κάποιοι θέλουν να μετατρέψουν τα νησιά σε πάρκα παραγωγής ενέργειας και μιλούν για αντισταθμιστικά οφέλη στους κατοίκους, όμως δεν αναφέρουν τίποτα για το μέγεθος και την έκταση των εγκαταστάσεων ούτε για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις που θα έχουν. Επειδή τις επιπτώσεις θα υποστούμε εμείς οι μόνιμοι κάτοικοι, πρέπει να είμαστε καλά ενημερωμένοι πριν πάρουμε οποιαδήποτε απόφαση. Επίσης ελπίζουμε τα στοιχεία που θα παραθέσουμε να συνεισφέρουν στην ορθή λήψη αποφάσεων από τους αρμόδιους για θέματα ΑΠΕ Κρατικούς φορείς.

1 . Κλιματική αλλαγή και Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ).

Στα πλαίσια της προσπάθειας για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής η Ελλάδα έχει δεσμευθεί για το 2020 να παράγει το 20% των ενεργειακών αναγκών της χώρας από ΑΠΕ. Στόχος της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι η πλήρης αποδέσμευση από τα ορυκτά καύσιμα μέχρι το 2050. Αντίστοιχα με την προσπάθεια αυτή, κάθε νησί οφείλει να συνεισφέρει στην παραγωγή ενέργειας από ΑΠΕ ανάλογα με τις δυνατότητες και τις ανάγκες του. Η  υποχρέωση αυτή μπορεί να καλυφθεί με την  εγκατάσταση μονάδων ΑΠΕ μικρής ισχύος που θα παράγουν ένα μικρό ποσοστό από την ενέργεια που καταναλώνει το κάθε νησί. Τέτοιες μονάδες έχουν περιορισμένες επιπτώσεις στο περιβάλλον και μπορούν εύκολα να ενταχθούν στο νησιωτικό τοπίο. Επίσης με την κατάλληλη επιλογή τεχνολογίας μπορούν να είναι χρήσιμες για τα νησιά, συνεισφέροντας στην ενεργειακή αυτάρκεια, στην αξιοπιστία εφοδιασμού και στην σταθερότητα του συστήματος. Δυστυχώς όμως τα προτεινόμενα σχέδια αφορούν μονάδες ΑΠΕ με ισχύ και μέγεθος πολλαπλάσια από τις τοπικές ανάγκες των νησιών, προκειμένου να τροφοδοτούν το ηπειρωτικό δίκτυο. Κάτι τέτοιο θα μετατρέψει τα νησιά σε πάρκα παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας, πράγμα που συμφέρει οικονομικά τους ιδιώτες παραγωγούς λόγω του πλούσιου αιολικού, ηλιακού και γεωθερμικού δυναμικού. Όμως δεν συμφέρει τους κατοίκους των νησιών αφού μπορεί να βλάψει το περιβάλλον, την τοπική οικονομία και την υγεία. Επιπλέον αυτό το μοντέλο ανάπτυξης ΑΠΕ, σε αντίθεση με τις αρχές της αειφόρου ενέργειας, επιλέγει την παραγωγή της ανανεώσιμης ενέργειας μακριά από τα κέντρα κατανάλωσης που είναι οι μεγάλες πόλεις. Τα αιολικά πάρκα μπορούν να εγκατασταθούν σε κορυφογραμμές της ηπειρωτικής χώρας κοντά στις πόλεις που τροφοδοτούν. Αυτό θα βελτίωνε την ασφάλεια και θα μείωνε το κόστος και τις απώλειες μεταφοράς της ενέργειας. Όμως το αιολικό δυναμικό των νησιών είναι πλουσιότερο από αυτό της ηπειρωτικής χώρας και υπόσχεται μεγαλύτερα κέρδη. Πρέπει όμως αυτό να είναι το μοναδικό κριτήριο για την ανάπτυξη των ΑΠΕ στη χώρα μας;

Στη συνέχεια θα αναφέρουμε τους παράγοντες που πρέπει να λάβουμε υπόψη μας σχετικά με την εγκατάσταση μεγάλων μονάδων ΑΠΕ στα νησιά.

2 . Η φέρουσα ικανότητα των νησιών.

Τα νησιά μας είναι τόποι μικροί σε έκταση και απομονωμένοι. Κάθε δραστηριότητα γίνεται έντονα αισθητή και επιδρά σε όλες τις υπόλοιπες λόγω του περιορισμένου χώρου που είναι διαθέσιμος. Αυτό ακριβώς ονομάζεται «φέρουσα ικανότητα» και καθορίζει την δυνατότητα των νησιών να δέχονται ανθρώπινες παρεμβάσεις και κάθε είδους εγκαταστάσεις και δραστηριότητες. Αν υπερβούμε την φέρουσα ικανότητα του νησιού οι πιο ευαίσθητες δραστηριότητες θα παραγκωνιστούν από τις πιο ισχυρές και η ανάπτυξη δεν θα είναι πλέον ισόρροπη και βιώσιμη. Όσο αφορά τη Μήλο, πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι στο νησί λειτουργεί και αναπτύσσεται μια εξορυκτική βιομηχανία μεγάλης κλίμακας η οποία έχει ορατές και μετρήσιμες επιπτώσεις στο περιβάλλον και την υγεία των κατοίκων. Υπάρχει  έκθεση του Κ.ΕΛ.Π.ΝΟ από το 2011 καθώς και σχετική Υπουργική Απόφαση (ΦΕΚ 2109/21-09-2011) για τις επιπτώσεις της σκόνης στη Μήλο. Αυτή μεταξύ άλλων ορίζει την διεξαγωγή επαναλαμβανόμενων περιβαλλοντικών μετρήσεων στο νησί. Επίσης στη Μήλο έχουμε τον αναπτυσσόμενο τουριστικό τομέα που προσφέρει εισόδημα σε μεγάλο ποσοστό των κατοίκων, καθώς και την προστατευόμενη περιοχή NATURA η οποία καταλαμβάνει περίπου το 50% της έκτασης του νησιού. Με αυτά τα δεδομένα είναι αυτονόητο ότι μία νέα μεγάλη βιομηχανία όπως είναι η παραγωγή 120MW ηλεκτρικής ενέργειας από γεωθερμία υπερβαίνει τις δυνατότητες του νησιού στα πλαίσια της βιώσιμης ανάπτυξης. Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις της νέας βιομηχανίας θα έχουν αθροιστική επίδραση τόσο στον τουρισμό όσο και στην υγεία των κατοίκων. Για να αντιληφθούμε το μέγεθος μιας τέτοιας γεωθερμικής μονάδας αρκεί να αναφέρουμε ότι μία γεώτρηση μπορεί να παράγει ηλεκτρική ενέργεια περίπου 3MW και χρειάζεται μία δεύτερη γεώτρηση για την επανεισαγωγή του γεωθερμικού ρευστού, σε απόσταση μερικών εκατοντάδων μέτρων από την πρώτη. Άρα μιλάμε για πολλές δεκάδες γεωτρήσεις και τις αντίστοιχες σωληνώσεις διασπαρμένες σε μια περιοχή αρκετών τετραγωνικών χιλιομέτρων γύρω από ένα τεράστιο εργοστάσιο παραγωγής (πολλαπλάσιο της σημερινής ΔΕΗ). Επιπλέον πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι οι παραγωγικές γεωτρήσεις μετά από χρονικό διάστημα λίγων ετών βουλώνουν και χρειάζονται αντικατάσταση με νέες γεωτρήσεις. Αντίστοιχα υπερβολικό με το γεωθερμικό εργοστάσιο των 120 MW είναι και το μέγεθος του προτεινόμενου αιολικού πάρκου με 80 ανεμογεννήτριες διασπαρμένες στις κορυφογραμμές της Μήλου. Σε κάθε περίπτωση αυτά τα προτεινόμενα έργα υπερβαίνουν την φέρουσα ικανότητα της Μήλου και θα έχουν αρνητικές επιπτώσεις στις υπόλοιπες δραστηριότητες. Με άλλα λόγια,  βασική προϋπόθεση για μία βιώσιμη οικονομία είναι το ασφαλές, ήσυχο και φιλικό περιβάλλον. Αυτό ακριβώς που θα πάψει να υπάρχει εάν εγκατασταθεί μια νέα μεγάλη βιομηχανία στο νησί.

  1. Γεωθερμική ενέργεια: διάκριση και περιβαλλοντικές επιπτώσεις.

Η γεωθερμική ενέργεια διακρίνεται σε «τοπικού ενδιαφέροντος» ή χαμηλής θερμοκρασίας που αφορά τα ζεστά νερά με θερμοκρασία έως 90ο C και σε «εθνικού ενδιαφέροντος» ή υψηλής θερμοκρασίας που αφορά ατμό με υψηλή πίεση και θερμοκρασία. Αντίστοιχα χρησιμοποιούνται και οι όροι χαμηλής και υψηλής ενθαλπίας. Το γεωθερμικό πεδίο της Μήλου είναι πλούσιο και στις δύο κατηγορίες, ζεστό νερό σε βάθος λίγων δεκάδων μέτρων και ατμός σε βάθος μερικών  εκατοντάδων μέτρων.

  Α. Γεωθερμία τοπικού ενδιαφέροντος

Είναι μια ήπια μορφή ενέργειας η εκμετάλλευση της οποίας γίνεται με απλές υδρογεωτρήσεις μικρού βάθους. Είναι κατάλληλη για θερμικές χρήσεις όπως αφαλάτωση νερού, τηλεθέρμανση οικισμών, ξηραντήρια προϊόντων ή ορυκτών , θερμοκήπια, θερμαινόμενες υδατοκαλλιέργειες κλπ. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί ακόμα και για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μικρής ισχύος. Η αξιοποίηση των ζεστών νερών δεν είναι επικίνδυνη για το περιβάλλον. Μοναδική επίπτωση είναι οι σωληνώσεις και η μονάδα παραγωγής, που είναι εγκαταστάσεις περιορισμένου μεγέθους. Στο νησί μας έγινε μια προσπάθεια για την αξιοποίηση αυτού του δυναμικού στην περιοχή Βουνάλια κατά την περίοδο 2001 έως 2004 στα πλαίσια Ευρωπαϊκού Προγράμματος. Οι ερευνητικές γεωτρήσεις που έγιναν εξασφάλισαν πλούσιο δυναμικό και την άδεια έρευνας και εκμετάλλευσης στη Δημοτική Αναπτυξιακή Επιχείρηση του Δήμου. Δυστυχώς, μετά τη λήξη του προγράμματος το 2004, ο Δήμος δεν προκήρυξε καμία πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος για επενδυτές ούτε ανανέωσε την άδεια για το πεδίο, με αποτέλεσμα αυτή να λήξει το 2009 και το δυναμικό να παραμένει μέχρι σήμερα ανεκμετάλλευτο. Μια νέα ευκαιρία για την αξιοποίηση του πεδίου δίνει ο νέος νόμος που ισχύει από τον Μάρτιο του 2019, και ελπίζουμε να την αξιοποιήσει η νέα Δημοτική Αρχή.

Β. Γεωθερμία Εθνικού ενδιαφέροντος

Η γεωθερμία υψηλής ενθαλπίας δεν ανήκει στην κατηγορία των ήπιων μορφών ενέργειας επειδή έχει υψηλές πιέσεις και θερμοκρασίες. Τόσο υψηλές που μπορεί να προκαλέσει και ατυχήματα. Η εμπειρία από την εκμετάλλευση στην Ευρώπη και σε άλλα μέρη του κόσμου είναι μακροχρόνια, άρα οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις και οι κίνδυνοι έχουν μελετηθεί αρκετά. Όμως κάθε γεωθερμικό πεδίο έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά όπως είναι το βάθος του ταμιευτήρα, η γεωλογία της περιοχής και η σύσταση του ατμού. Ειδικά για τη Μήλο οι ιδιαίτερες συνθήκες που δημιουργούν πρόβλημα είναι:

– Το βεβαιωμένο πεδίο βρίσκεται στην κατοικημένη περιοχή του νησιού, και πρακτικά μέσα στην οικιστική ζώνη.

– Η σύσταση του ατμού είναι ιδιαίτερα επιβαρυμένη με τοξικές ουσίες για τον άνθρωπο και το περιβάλλον, όπως έδειξαν οι αναλύσεις που έγιναν στο παρελθόν. Η τεχνολογία κλειστού κυκλώματος δεν παρουσιάζει διαρροές κατά την λειτουργία, ωστόσο δεν μπορούμε να αποκλείσουμε αστοχίες και διαρροές κατά την διάνοιξη των γεωτρήσεων.

– Το βάθος του ταμιευτήρα είναι μικρό και η μορφολογία του εδάφους γεμάτη γεωλογικά ρήγματα λόγω της ηφαιστειακής προέλευσης. Αυτά τα στοιχεία σε συνδυασμό με την υπάρχουσα τοπική σεισμικότητα αποτελούν αρνητικές προϋποθέσεις.

Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις που μπορούμε να αναφέρουμε σε γεωθερμικές εγκαταστάσεις μεγάλης κλίμακας είναι:

  1. Χρήση εκτεταμένων εκτάσεων γης από τις γεωτρήσεις, τις σωληνώσεις και το εργοστάσιο παραγωγής.
  2. Συνεχής θόρυβος από την λειτουργία των εγκαταστάσεων.
  3. Διάθεση αέριων και στερεών αποβλήτων από το γεωθερμικό ρευστό.
  4. Πιθανότητα πρόκλησης τοπικής σεισμικής δραστηριότητας λόγω της μεταβολής των πιέσεων στο υπέδαφος. Για το θέμα αυτό υπάρχει εκτενής τεκμηρίωση στο διαδίκτυο, αφού έχει παρατηρηθεί σε αρκετές γεωθερμικές μονάδες τόσο στην Ευρώπη όσο και αλλού στον κόσμο (αναζήτηση στο διαδίκτυο: geothermal energy and seismic activity).

Κλείνοντας το θέμα των περιβαλλοντικών επιπτώσεων, θα ήθελα να θυμηθούμε όταν στις αρχές της δεκαετίας του ‘90 έσκασε η γεώτρηση της γεωθερμίας στον Άγιο Νεκτάριο και έβγαζε ατμό ανεξέλεγκτα για πολλές μέρες. Εάν κάτι τέτοιο συνέβαινε σήμερα, ποιός θα αποζημίωνε τους κατοίκους για την υγεία τους και για την απώλεια τουριστικού εισοδήματος;

  1. Αιολικά πάρκα και περιβάλλον

Οι ανεμογεννήτριες όταν είναι λίγες και εγκατεστημένες μακριά από κατοικημένες περιοχές δεν αποτελούν πρόβλημα. Όμως όταν μιλάμε για αιολικά πάρκα δεκάδων ανεμογεννητριών τα πράγματα είναι τελείως διαφορετικά. Ειδικότερα στις Κυκλάδες που είναι μικρά νησιά με ευαίσθητο περιβάλλον, με πολλά προστατευόμενα είδη πανίδας και κύρια οικονομική δραστηριότητα τον τουρισμό, δεν θα έπρεπε να μιλάμε για μεγάλα αιολικά πάρκα. Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις από την εγκατάσταση ανεμογεννητριών είναι:

  1. Αισθητική παρενόχληση στο τοπίο. Οι Α/Γ πρέπει να απέχουν μεταξύ τους για λόγους αεροδυναμικής, έτσι αναγκαστικά καταλαμβάνουν μεγάλες εκτάσεις. Το ίδιο ισχύει για το αναγκαίο δίκτυο μέσης τάσης και τον υποσταθμό.
  2. Συνεχής θόρυβος από την περιστροφή των πτερυγίων που μεταφέρεται σε απόσταση χιλιομέτρων, λόγω της θέσης των Α/Γ σε κορυφογραμμές. Αυτό στην πράξη καθιστά μη κατοικήσιμες τις περιοχές κοντά σε αιολικά πάρκα.
  3. Διάνοιξη δρόμων μεγάλου πλάτους για την μεταφορά και εγκατάσταση των Α/Γ.
  4. Παρενόχληση και συχνά θανάτωση πτηνών από τα πτερύγια. Το πρόβλημα αυτό είναι σοβαρό όταν στην περιοχή ζουν προστατευόμενα είδη.

Συμπεράσματα

Από όσα αναφέραμε είναι σαφές ότι τα νησιά μας δεν μπορούν και δεν πρέπει να μετατραπούν σε πάρκα παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας, τόσο για λόγους περιβαλλοντικούς όσο και για λόγους βιώσιμης και ισόρροπης ανάπτυξης. Όμως και εμείς πρέπει να συνεισφέρουμε στην ενέργεια που καταναλώνουμε, αξιοποιώντας τις ΑΠΕ που είναι διαθέσιμες και ασφαλείς, στα πλαίσια της φέρουσας ικανότητας και της προστασίας του περιβάλλοντος. Το όφελος δεν θα είναι οι λίγες θέσεις εργασίας και τα έσοδα του Δήμου, αλλά ένα καλύτερο μέλλον για τα παιδιά μας. Επειδή κανένα τέτοιο έργο δεν μπορεί και δεν πρέπει να γίνει χωρίς την συγκατάθεση της τοπικής αυτοδιοίκησης, ας είμαστε προσεκτικοί και προετοιμασμένοι να διακρίνουμε τι είναι καλό και τι δεν είναι για το νησί μας.

Σοφικίτης Θεμιστοκλής

Εκπαιδευτικός Τεχνολόγος Ηλεκτρολόγος & Ενεργειακός Μηχανικός

 

ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ